Overdenking: Niet in Gods Naam

bloknietingodsnaamEen aantal weken geleden schreef ik deze overdenking over geweld, identiteit en Gods eeuwige verbond naar aanleiding van het boek: Niet in Gods Naam, geschreven door de Joodse rabbi Jonathan Sachs. De recensie van dit boek zal ik later nog publiceren. Deze overdenking verwoord voor mij denk ik één van de kernwaarden van mijn geloof: met wie je ook te maken hebt, het is belangrijk om te houden dat God’s liefde en verbond alle mensen op aarde geldt. Dit betekent voor mij dat ik probeer om iedereen (ongeacht religie, afkomst, politieke voorkeuren) in zijn waarde te laten, om respectvol te blijven, en niet te oordelen. Ik hoop dat jullie de overdenking weer interessant vinden.

Beste gemeente,
Vandaag gaat het niet over geweld, maar over identiteit en het wij-zij denken dat aan de basis ligt van dat religieus geweld, en vervolgens over het verbond van God, dat hij maakte met Noach. Het verbond dat misschien wel een antwoord vormt op het vele wij-zij denken.

Laten we beginnen met het onderwerp identiteit. Wat betekent het om iemand te zijn, en meer nog, wat betekent het om christen en dan specifiek doopsgezind te zijn?

Identiteit is datgene wat je altijd met je meedraagt. Het staat voor wie je bent, wat je bent, en in meer specifieke gevallen voor datgene wat je doet en waarin je gelooft. Het kan daarnaast ook staan voor relaties die je hebt, en de manier waarop je daarin staat. Onderdeel van mijn identiteit is dat ik een vrouw ben, dat ik fries ben, dat ik de verloofde ben van Albert. Maar ook, dat ik hou van slechte romantische komedies, dat ik fan ben van de muziek van Pentatonix, en dat ik een hekel heb aan erwtensoep.

Als doopsgezinde (in Nederland) is het onderdeel van mijn identiteit dat ik sta voor een open kerk waarin iedereen welkom is, dat ik het belangrijk vind dat iedereen zijn eigen keuzes maakt, dat ik hou van discussiëren over geloofsthema’s, en geloof in een god van liefde en barmhartigheid, die vrede als hoogste goed houdt.

Het voordeel van een (eigen) identiteit is dat dit jou een plek geeft in de samenleving. Mensen kunnen jou plaatsen in bepaalde hokjes, en ook jij weet waar je ‘bij hoort’ en wat jouw rol is in bepaalde situaties. Identiteit geeft ons structuur, en misschien in sommige gevallen ook rust. Al zal ik niet ontkennen dat een te vaste identiteit ook negatief en benauwend kan werken.

beveiligmijHet nadeel van identiteit, en dan met name de identiteit van groepen, is dat dit kan leiden tot het zogeheten ‘wij-zij denken’. Het Wij-Zij denken is een principe waar groepen vaak automatisch aan deelnemen. Op het moment dat een groep een sterke eigen identiteit heeft, dan ontstaat er een ‘wij’ groep. Een groep mensen die samen hetzelfde deelt, iets wat zij niet met anderen delen.

Deze anderen, die vormen dan automatisch de ‘zij’groep. Hoewel er niets mis hoeft te zijn met een eigen groepsidentiteit, zorgt het wij-zij denken toch al snel voor enig risico. Dit komt omdat wanneer de wij groep iets doet, dat vrijwel altijd gezien wordt als goed. Doet de zij groep iets anders, of het tegenovergestelde, dan ziet de wij’groep,  dit dan weer vaak als slecht. Bij het wij-zij denken ontstaat er dan een tegenstelling, en wellicht op termijn een vijandschap tussen de twee groepen.

katharenDit valt bijvoorbeeld te zien in de manier waarop de vroegere christenen tegenover de ketters stonden in de Middeleeuwen. De katharen hadden een veel dualistischer geloof dan de katholieken. Wat betekent dat ze geloofden in een God van het goede, en een entiteit die het slechte probeerde te bereiken. Dit dualisme zorgde ervoor dat de katholieken zich niet konden identificeren met het geloof van de katharen, wat resulteerde in de vervolgingen en uitmoording van de katharen.

Ook tegenwoordig zien we dit wij-zij denken terug, onder meer in het denken van de extremistische moslims. Hoewel er relatief wat overeenkomsten te vinden zijn in het geloof van de christenen en het geloof van de islamieten, stellen de extreme gelovigen dat het verschil te groot is, dat de ‘zij’ als christenen een risico vormen voor de wereld, en daarom horen te verdwijnen.

Let wel: het streven naar een groepsidentiteit is heel normaal, het is heel logisch. Maar groepen zorgen voor eenheid en verdeeldheid. De essentie van iedere groep is dat er meerdere individuen samenkomen om een collectief ‘wij’ te vromen, maar ieder ‘wij’ bestaat dus alleen maar bij de gratie van een tegengesteld ‘zij’. Onze neiging om het goede te doen, is doorgaans beperkt tot degenen met wie we een gezamenlijke identiteit delen. En dat is ook het geval bij religie. De grote geloven op aarde hebben sublieme dingen gezegd over liefde, compassie, zelfopoffering en liefdadigheid. Maar vaak strekt dit zich alleen maar uit naar de eigen groep.

Door een te sterke identiteit, loop je daarom het risico op een te sterke tegenstelling. En wanneer jouw eigen identiteit in gevaar komt door de ander, dan is daarmee de basis voor geweld gelegd.

wij

Vandaag hebben we het over identiteit en over anderen, en het verbond dat God met de mensen sloot. Voor deze overdenking lazen we daarom eerst de  afsluitende tekst van het verhaal over Noach. Iedereen kent natuurlijk Noach, en vrijwel iedereen weet ook dat de regenboog iets met de belofte van God naar Noach te maken heeft. Ik lees voor jullie nog één keer het gedeelte waar het mij om gaat.

En dit zei God: “Ik plaats mijn boog in de wolken; die zal het teken zijn van het verbond tussen mij en de aarde. Wanneer ik wolken samendrijf boven de aarde en in die wolken de boog zichtbaar wordt, zal ik denken aan mijn verbond met jullie en met al wat leeft (…) Dit zei God tegen Noach is het teken van het verbond dat ik met alle levende wezens op aarde gesloten heb”. (Gen 9:13-15,17)

Wanneer we het vandaag hebben over geweld, identiteit en verbond, dan is het volgens mij heel belangrijk om deze woorden altijd in ons achterhoofd te houden. God maakte een verbond met Noach, maar dat betekent niet dat alleen Noach en zijn familie onder deze belofte vallen. God stelt eigenlijk helemaal geen beperkingen op voor dat wat onder deze belofte valt. Hij zegt juist, meerdere keren: ik sluit mijn verbond met jullie en met al wat leeft. Alle mensen, alle dieren, alle planten, alles op deze aarde valt onder Gods eeuwige verbond dat hij aan Noach laat zien.

Het gaat dus niet, zoals bij het verbond met Abraham, om een uitverkoren volk, om speciale mensen, maar om iedereen. IE-DE-REEN wordt beloofd dat God nooit meer een dergelijke zondvloed over de aarde uitstort, aan iedereen wordt beloofd dat God hen zal beschermen en over hen zal waken. En dat vind ik eigenlijk wel heel erg mooi.

Want hoe erg je vasthoudt aan je eigen groepsidentiteit, hoe belangrijk je het ook vindt om vast te houden aan de waarden en normen die bij een bepaalde groep horen, nooit kan het zo zijn dat jij als gelovige in Gods ogen meer waard bent dan de ander. Er bestaat altijd het basisprincipe van het verbond met Noach; God heeft de mensen lief, en zal voor hun bescherming zorgen.

10_groot_regenboog

En daaruit volgend ook: Wie zijn wij dan, om onderscheid te maken tussen de ene mens en de ander. Als God alle mensen lief heeft, waarom zouden wij dat dan niet kunnen? Natuurlijk begrijp ik dat je soms wat boos bent op een mede weggebruiker, of dat je je eens ergert wanneer je lang moet wachten in de rij voor de kassa. Maar daadwerkelijk de ene groep boven de andere zetten? De tekst uit Noach leert ons dat we daar eigenlijk geen recht toe hebben.

De tweede Bijbeltekst die wij lazen was de welbekende tekst uit Mattheüs over de zin: wat je doet voor de minste onder ons, dat doe je eigenlijk voor mij. Het is een tekst die ik leerde kennen door een kinderboek, waarin een jonge vrouw een jongen red van boze priesters die proberen om de duivel bij hem uit te drijven. Zij komt er echter achter dat hij doof is, waardoor hij vaak onverstaanbare klanken uitstoot.

Het was sowieso een prachtig boek, maar de boodschap van dat boek was ook: wanneer iemand anders vreemd doet, anders is dan jij, probeer dan niet de duivel bij hem of haar uit te drijven. Maar leer diegene kennen, en wellicht kom je erachter dat die persoon heel anders is dan je in eerste instantie had gedacht.

In het Bijbelverhaal waarschuwt Jezus de mensen bovendien vooral om niet te letten op uiterlijke schijn. Juist de mensen die je wellicht liever niet in huis opneemt, die kunnen de hulp het beste gebruiken. Overigens, een leuk anekdote; ik volg op internet een online magazine genaamd het Lazarus Magazine. Verschillende predikanten en jonge theologen schrijven daarop stukjes, en één van de predikanten schreef ooit dat hij het Bijbelverhaal over het uitnodigen van onbekenden voor je feestmaal in de praktijk wilde brengen.

Baby-Shower-Uitnodiging-Maken-Online-GratisVoor zijn verjaardag drukte hij 100 uitnodigen, en reserveerde het zaaltje bij zijn kerk. Hij regelde dat mensen uit de kerk muziek maakten en eten kookten, en fietste vervolgens de armste wijken van de stad door om mensen te uitnodigen. 100 vreemdelingen, en dan met name mensen uit de randen van de samenleving nodigde hij uit. En hij zei achteraf dat hij de meest fantastische verjaardag ooit had gehad. Mensen kwamen naar hem toe om te vertellen dat het de eerste keer was ooit dat ze uitgenodigd werden voor een feestje, en anderen die met heel veel creativiteit toch een cadeautje hadden meegenomen, dat hem meer deed dan dure cadeaus van vrienden en familie.

Nou kunt u zich afvragen, wat betekent het bovenstaande over wij-zij denken, over identiteit en over gods Eeuwige verbond en Jezus’ opdracht nou precies voor ons? Het is niet alsof wij dagelijks vreemdelingen bekritiseren of iets dergelijks.

En dat denk ik ook helemaal niet. Maar toch is het denk ik goed om af en toe stil te blijven staan bij datgene wat wij in het dagelijks leven doen. Er is vaak toch wel een groepering waarvan je denkt: die zijn anders dan wij. Als is het maar de mensen van het F-vak van de Feijnoord supporters, of juist de leden van de hockeyclub. Op het moment dat je mensen als ‘anders’ gaat zien, dan loop je het risico om ze niet meer met een open blik te bekijken, om ze ‘tegenover’ jou te zetten, in plaats van met jou.

De vraag voor ons vandaag is: hoe gaan wij om met de ander? In de bijbel staan nog heel wat meer teksten over vreemdelingen en hoe wij daarmee om zouden moeten gaan. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de regels over het meedelen in de rechten en plichten van een bepaalde stad, of over het verhaal van de barmhartige samaritaan.

Alle teksten in de bijbel komen er ‘grofweg gezegd’ op neer dat de vreemdelingen hetzelfde zijn als wij, dat zij dezelfde rechten en plichten hebben, en respect verdienen. Daarnaast staat in de bijbel nog een volgende tip:

“Vergeet niet dat jullie ook ooit vreemdelingen zijn geweest in Egypte”.

Deze opmerking sluit heel goed aan bij de tekst die op de fontein vlak bij mijn huis staat, ik woon Beijum, wat wel beschreven wordt als een achterbuurt van Groningen. Hoewel ik het daar niet mee eens ben, is het wel een wijk met vele sociale huurwoningen en mensen van vele verschillende culturen.

Ik denk met het oog op die verschillen is ooit in de basis van de fontein gebeiteld: De ander ben jezelf. En ik denk dat het heel goed is om dat te onthouden: want wanneer jij jezelf een bepaalde identiteit geeft, en iemand uit een andere groep als de ‘ander’  ziet, dan zal deze persoon wellicht of waarschijnlijk ook jou ook u als ‘de ander ‘ zien.

En let wel, dat hoeft helemaal geen probleem te zijn, zolang je de ander maar behandelt zoals je zelf ook behandeld zou willen worden. Zolang je het gesprek maar aan blijft gaan over verschillen en overeenkomsten, en zolang je maar blijft onthouden dat God iedereen als gelijk zag, en ons allemaal een eeuwig verbond heeft gesloten van bescherming en liefde.

En mocht de ander nou geen liefde tonen voor jou? Hoe doe je dat dan? Het is één van de vragen waar ik tegenwoordig zelf het meeste mee worstel. Hoe respecteer ik de ander op het moment dat die geen respect voor mij heeft, met name op het gebied van religie. Ik ben een groot voorstander van iedereen laten geloven in datgene wat hij/zij wil geloven, maar dan wil ik ook graag zelf kunnen geloven in dat wat ik wil.

Het (mogelijke) antwoord voor mij op deze vraag kwam toen ik de vertaling van het liedje van Salvador Sobral las, en dan met name de laatste zin: “op het moment dat het jou niet lukt (en dan bedoelt hij: liefde voor mij te voelen”. Dan heb ik wel liefde voor ons allebei.

En ik geloof dat ook God op deze manier tegenover de mens staat: met een open hart, voor iedereen. Voor ons is het denk ik dan ook belangrijk, om altijd genoeg liefde voor ons en de ander met ons mee te dragen.

Want de ander, dat ben je ook vaak zelf.

Amen.

 

Bron foto kop
Bron foto identiteit
Bron foto wij
Bron foto regenboog
Bron foto katharen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *